اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَبا عَبْدِاللّهِ وَ عَلَى الاَْرْواحِ الَّتى حَلَّتْ بِفِنآئِكَ عَلَيْكَ مِنّى سَلامُ اللّهِ اَبَداً ما بَقيتُ وَ بَقِىَ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ وَلا جَعَلَهُ اللّهُ اخِرَالْعَهْدِ مِنّى لِزِيارَتِكُمْ اَلسَّلامُ عَلَى الْحُسَيْنِ وَ عَلى عَلِىِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ عَلى اَوْلادِ الْحُسَيْنِ وَ عَلى اَصْحابِ الْحُسَيْنِ

زورخانه و وسایل ورزش زورخانه

 108
زورخانه و وسايل ورزش هاي زورخانه اي 

زورخانه مكاني است براي نيرومندي و تقويت روحيه ورزشكاري، تواضع و فروتني و دوري از تكبر. ورزش هاي زورخانه اي در فضايي سرپوشيده انجام مي شدند و ساختمان آن شبيه سرداب ها و عبادتگاه هايي بود كه زورخانه ها از دوران باستان از آنجا ظهور پيدا كرده اند با ظهور اسلام و تاكيد بر تربيت نظامي پسران موضوع ورزش كردن آنها جدي تر شد و پس از حمله مغول زورخانه ايجاد شد و در قرن هفتم زورخانه ها به شكل امروزي در آمد. بنا به شهادت برخي از منابع، پورياي ولي نخستين زورخانه را پايه گذاشت.
درب ورودي زورخانه كوچكتر از درهاي معمولي طراحي شده است به نحوي كه افراد هنگام ورود با حالت خضوع وارد مي شوند و سقف زورخانه بلند و گنبدي شكل، شبيه معابد و مساجد مي باشد. گود زورخانه كه محل اجراي حركات ورزشي زورخانه اي مي باشد به شكل هشت ضلعي به قطر 10 متر ساخته مي شود كه 70 سانتي متر پايين تر از سطح كف سالن زورخانه قرار دارد. به منظور جلوگيري از صدمات به ورزشكاران، سرتاسر لبه گود از جنس چوب و يا پلاستيك نرم پوشيده شده است. در فضاي اطراف گود، سكوهايي براي تماشاچيان و جايگاهي مخصوص براي وسايل و ابزار ورزشي در نظر گرفته شده است.

اسباب و آلات ورزش باستاني كه اكنون از آنها در زورخانه ها استفاده مي شود عبارتست از سنگ، تخته شنا، ميل، كباده.

 دعا كردن

از كهن ترين آداب زورخانه دعا كردن است كه در پايان ورزش انجام مي گيرد دعا ها با همان جنبه هاي اجتماعي و نقطه نظرها با همان اندك تفاوت در صورت، از روزگار باستان تا بدين دوران بر جاي مانده اند.

 سردم؛ جايگاه مرشد

سردم محلي منزه و قابل احترام است كه مرشد بتواند با تسلط به فضاي گود مقدس رسم تشريفات و آداب تعارف هاي زورخانه اي را در حق مستمعين داخل و خارج ادا كند. چنين رسم است كه سردم را با پرهاي طاووس و قو زينت مي دهند. چون در روزگاران قديم اين قبيل پرها را جنگجويان و سرداران جنگي به كلاه خودهاي خود نصب مي كردند. نماي سكوي سردم را از سنگ مرمر و يا چوب گردو مي سازند و بر بالاي آن غرفه اي برپا مي دارند كه يك طاق نصرت زينت بخش آن است. جاي مرشد در كنار در ورودي و نشيمنگاه او بر سكوي نسبتا مرتفعي است كه طاق هاي هلالي يا مربع شكل دارد كه يك يا چند زنگ به آن آويخته اند.

 زنگ
زنگ كه براي هماهنگي هرچه بيشتر ورزشكاران و مرشد و تعويض چشمه هاي ورزشي بكار مي رود شبيه كاسه و از جنس مس است كه از وسط آن ميله اي آويزان مي شود كه با برخورد آن به ديواره كاسه صدايي زيبا توليد مي شود. مرشد در زمان ورود يك شخص والامقام يا ورزشكار برجسته و پيشكسوت به محيط زورخانه زنگ را به صدا در مي آورد و ضربه اي به ضرب خود وارد آورده و اشعاري مناسب و حماسي در مدح ميهن دوستي و يا اولياء اله مي سرايد.

 ضرب
ضرب يا طبل مرشد شبيه تنبك ولي از جنس سفال است كه دهانه بزرگ آن با پوست نازك دباغي شده، پوشانيده شده است و مرشد با نواختن آن با ريتمي مشخص حركات ورزشي را آهنگين و هماهنگ نموده و نسبت به ايجاد شور و اشتياق در بين ورزشكاران و تماشاگران مي كوشد.

مياندار

مياندار ورزشكار نخبه اي است كه رهبري عمليات ورزش باستاني و هماهنگي با مرشد را برعهده دارد و ورزشكاران داخل گود مكلف به پيروي از ايشان هستند.

ميل
ميل ابزار ورزشي است از چوب استوانه اي شكل مايل به بدنه مخروط. شكل ميل تداعي كننده گرز است و قدمت آن به دوره هاي كهن مي رسد. چون ورزش زورخانه اي از رياضت هاي اهل فتوت بود از وسيله اي شبيه ميل براي ورزيده ساختن خود استفاده مي كردند. اين ابزار ورزش كه در بدو پيدايش احتمالا شبيه گرز و از چوب و آهن ساخته شده بود براي پرورش بدن و مهارت در گرزكوبي به كار مي رفته است. ميل هاي چوبي كه اكنون نيز رواج دارد از چوب هاي سختي مانند نارون و گردو و ارژن و زبان گنجشك ساخته مي شود. در تومار افسانه پورياي ولي و گل كشتي ميرنجات كه هر دو به دوران صفويه باز مي گردد؛ از ميل زورخانه به شكل امروز نام برده شد.
ميل داراي وزن هاي مختلفي است و هر ميل از 1 تا 15 وزن دارد. ميل سنگين در مسابقات جفت 30 كيلوگرم است.
 

ميل بازي
از ميل هاي ديگر كمي كوچك تر و كوتاه تر است و به علت سبكي براي شيرين كاري آن را به بالا پرت مي كردند.

ميل سبك و سنگين

در گذشته نوعي ميل بازي بوده است ولي از چندين سال پيش به نوعي ميل كه سنگين تر از ميل بازي است اطلاق مي شود كه حركات شيرين كاري و ميل گيري ساده با آن انجام مي شود.
ميل سنگين نيز ميل هايي بودند كه ورزشكار روي شانه ها مي گذاشت و با حركات چرخشي آنها را مي گرداند ولي در مسابقات بين المللي امروزي، حركاتي مانند ميل گيري با ميل سبك انجام مي شود.

كباده

يكي ديگر از ابزارهاي ورزش باستاني كباده است. كباده شكلي از همان كمان جنگي است. اين وسيله را در فرهنگ هاي فارسي به معناي كمان نرم و سست كه مخصوص مشق كمان كشيدن است، ضبط كرده اند. غلامرضا انصافپور به نقل از كتاب مينوي خرد معتقد است از اين كمان آمادگي يا كمان مشق براي جنگ با اهريمن استفاده مي شده است. در فرهنگ دهخدا از نوعي كمان مشقي براي قوي شدن كتف كمانداران نام مي برند. تصور مي رود كباده هاي اوليه به صورت و هيئت كباده هاي كنوني نبوده است. اكنون كباده ها را از آهن خالص مي سازند و تنه آن حالت فنري ندارد.
كباده هاي زورخانه قرن هاست كه به دو شكل است يكي بدنه اي كماني يا مقوس دارد كه آهنين و سنگين است و در مقابل براي حفظ تعادل زهي زنجيري و بلند به دو سر آن آويخته بودند. در زورخانه ها معمولا دو جور كباده وجود داشت يكي سبك براي تازه كارها و دوم سنگين براي ورزشكاران سابقه دار.
وزن كباده معمولي 14 كيلوگرم، طول كمان آن 150 و طول زنجير آن 200 سانتي متر است.

سنگ

وسايلي كه در حال حاضر به اسم سنگ در زورخانه متداول است دو قطعه تخته سنگ حجيم به شكل نعل كفش هاي قديمي است كه در قسمت بالاي آن مربع و در پايين منحني است و در وسط هر يك از سنگ ها سوراخ و دستگيره اي در نظر گرفته شده و در دو طرف دستگيره براي جلوگيري از خراش برداشتن دست ورزشكار قطعات نمد مي گذارند. سنگ هاي زورخانه وزن مشخصي نداشت وزن آن بستگي به اندازه و سليقه كسي كه آن را سفارش داده بود در نظر گرفته مي شد. در مسابقات بين المللي وزن سنگ هر يك از سنگ ها 20 كيلو گرم، طول آن 100 و عرض آن 70 و ضخامت سنگ 5 سانتي متر است. سنگ زورخانه به گفته پژوهشگران همان سپر است و ورزشكاران براي قوي كردن بازو ها از آن استفاده مي كردند. در عراق به سنگ «باب خيبر» مي گويند تا ياد حضرت علي در شكستن در قلعه خيبر را گرامي بدارند.

تخته شنا

يكي ديگر از ورزش هايي كه در زورخانه برگزار مي شود ورزش شنا است. مرشد پس از خواندن سرنوازي ضربه اي به زنگ مي زند و طبل را با يك ضرب متوالي به صدا در مي آورد. ورزشكاران تخته هاي شنا را مقابل خود قرار داده و با هر دو دست روي تخته شنا قرار مي گيرند و با سرهاي برافراشته به تقليد از مياندار حركاتي را انجام مي دهند.
تخته شنا (شنو) تخته اي است پايه دار كه طولش به اندازه 70 سانتي متر و پهناي آن 8 سانتي متر است كه دو پايه كوتاه به ارتفاع 5 سانتي متر در زير، آن را از زمين بالا نگه مي دارد. تخته شنا از وسايل اصلي ورزش زورخانه نيست، كما اين كه بدون آن نيز مي توان با گذاشتن كف دست ها به روي زمين شنوهاي چهار گانه را انجام داد.        

پوشاك مرشد
در گذشته لنگي روي شانه ها مي انداختند اما امروزه غالباً با پيراهن ورزشي، جليقه باستاني و شلوار بلند چرمي يا مخملي روي سردم مي نشينند.

شلوار باستاني (نطعي)

در گذشته شلوار، لنگي بوده بر روي پيژامه مي بستند و نطعي شلواري است تا سر زانو و از جنس پارچه ضخيم كه بر روي آن توسط نوارهاي رنگي يا سفيد بته جقه نقش مي بندند و دوركمر و زانو ها از جنس چرم است.